Quen é Olentzero: como explicarllo ao teu cativo e unha historia para lerlle

«A carta»: un conto que lle fala ao teu cativo, para a noite do 24

A tarde do 24, ao final da túa rúa, empeza a soar música.

—Xa veñen!

Primeiro aparece a txapela. Despois, a barriga redonda. É Olentzero, e vai botando caramelos! Ao seu carón camiña Mari Domingi, cunha cesta na man.

Ti levas a túa carta dobrada no peto. Trémenche un pouco os xeonllos, pero achégaste e dáslla a Mari Domingi.

—Daraslla?

—Claro —diche, e chíscache un ollo—. Traballamos xuntos.

Esa noite ceas sen protestar e pos o pixama sen que ninguén cho diga. Pero na cama os ollos non se queren pechar.

—E se non sabe onde vivo? —preguntas baixiño.

—Mari Domingi ten a túa carta —diche quen te arroupa—. E ela coñece todos os atallos.

Aconchégaste. Moi lonxe, alguén canta: «Olentzero joan zaigu…». A canción vaise facendo pequena, pequena, pequena… e adormeces.

Pola mañá, xunto á porta, hai un paquete co teu nome. Nunha esquina do papel, unha manchiña gris, coma de cinza.

Tócala cun dedo e ris.

—Eskerrik asko, Olentzero.

O que hai detrás: un carboeiro, un tronco e unha amiga

Antes de traer xoguetes, Olentzero foi o tronco que ardía na lareira na Noiteboa; as súas cinzas botábanse ao día seguinte diante da porta (de aí a manchiña do conto). Despois, un boneco de palla que os mozos levaban de casa en casa pedindo. O carboeiro bonachán que trae agasallos é recente: Zarautz recuperou o costume a mediados do século XX e, desde os anos setenta, as ikastolas levárono por toda Euskal Herria.

Mari Domingi naceu en Donostia nos anos noventa (adoita citarse 1994), co nome dunha panxoliña popular, para que a noite tivese tamén unha protagonista. Vitoria-Gasteiz incorporouna ao seu desfile en 2014.

Que contestarlle, palabra por palabra, cando pregunta por Olentzero

Para dicirllas tal cal; o que vai entre parénteses é só para ti.

• «Mari Domingi é a súa moza?» Non: son amigos e veciños, e esa noite traballan xuntos. (Hai sitios que a presentan como a súa parella; o Concello de Vitoria-Gasteiz di que non é a súa muller nin a súa axudante.)
• «Por que vai tan manchado?» Porque é carboeiro e pasa o día entre o fume e a cinza. Se trae carbón, é para que na casa se estea quentiño.
• «Por que hai un Olentzero en cada rúa?» Porque non pode estar en todas partes á vez, e axúdano amigos seus vestidos coma el; a carta chega igual.
• «E Papá Noel? E os Reis?» En cada casa veñen os que veñen: en moitas, Olentzero a noite do 24 e os Reis a do 5; noutras, tamén Papá Noel esa mesma noite. Ningún é máis de verdade ca outro.
• «E se me portei mal?» Olentzero vén igual: non vén mirar iso, vén traer agasallos. (Mellor non usalo como ameaza.)

Carta en man, kalejira e coros: a véspera na rúa

Moitos nenos entregan a carta en man no desfile, a Olentzero ou a Mari Domingi. A kalejira, o pasarrúas con música, sae segundo a vila a tarde do 24 ou algún día antes (en Bilbao, o 23).

A súa canción popular comeza «Olentzero joan zaigu mendira lanera» («Olentzero foise ao monte a traballar»): ensínalle ese verso e cantarao con todos.

Á tardiña saen coros de casa en casa cantando a súa historia e pedindo un donativo, coma os mozos de antes; e nalgúns sitios, ao anoitecer, quéimase o boneco. Se o teu cativo o ve arder: «Ese é o de palla; o de verdade xa vai camiño das casas».

E se queres que suba ao monte con Olentzero

En IrayaBooks temos «O farol de Olentzero», coa súa cara e o seu nome: desde a cama ve baixar o farol polo monte, sobe en burro ata a carboeira e volve cun burriño de madeira que lle tallou Olentzero. É para cativos de 2 a 8 anos. Escribiuse primeiro en éuscaro (aquí contamos como soa un libro noso en éuscaro) e tamén está en castelán, catalán, galego e inglés. O libro custa 39,99 €; á parte, 4,99 € de envío. Para telo a noite do 24, pídeo antes do 9 de decembro.

Os nosos contos

O farol de OlentzeroDe 2 a 8 anosA estrela dos Reis MagosDe 2 a 8 anosA noite máxica de Papá NoelDe 2 a 8 anos

Preguntas frecuentes